✍️ લેખનકાર્યમાં વિરામચિહ્નોનું મહત્ત્વ
ભાષા એ વિચારોને વ્યક્ત કરવાની સશક્ત સાધન છે. પરંતુ માત્ર શબ્દો પૂરતા નથી; શબ્દોને યોગ્ય રીતે ગોઠવવા માટે વિરામચિહ્નો અત્યંત જરૂરી છે. વિરામચિહ્નો વગર લખાણ ગૂંચવણભર્યું, અસ્પષ્ટ અને અર્થહીન બની જાય છે.
વિરામચિહ્નો વાક્યને શ્વાસ આપે છે, અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે અને વાચકને લખાણ સરળતાથી સમજવામાં મદદ કરે છે. તેથી લેખનકાર્યમાં વિરામચિહ્નોના નામ, ચિહ્ન, ઉપયોગ અને વિવેકપૂર્ણ પ્રયોજન સમજવું અનિવાર્ય છે.
ચાલો, ભાષાના કેટલાક મહત્વના વિરામચિહ્નોની વિગતવાર સમજ મેળવીએ.
(૧) પૂર્ણ વિરામ (.)
પૂર્ણ વિરામ વાક્ય પૂર્ણ થવાનું સૂચવે છે. જ્યારે કોઈ નિવેદન પૂરું થાય ત્યારે તેના અંતે પૂર્ણ વિરામ મૂકવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ:
- આજે શાળામાં રજા છે.
- તમે આ પુસ્તક લઈ જાઓ.
➡️ અહીં દરેક વાક્યના અંતે પૂર્ણ વિરામ મૂકાયો છે.
(૨) અલ્પવિરામ (,)
જ્યારે વાક્યમાં થોડો વિરામ લેવાની જરૂર હોય, શબ્દો કે વસ્તુઓની યાદી આપવી હોય ત્યારે અલ્પવિરામ વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- ગુજરાતી, ગણિત અને વિજ્ઞાન મને ખૂબ જ ગમે છે.
- ભારત, નેપાળ, શ્રીલંકા અને પાકિસ્તાન પાડોશી દેશો છે.
➡️ અલ્પવિરામ વાક્યને પ્રવાહમાં રાખે છે.
(૩) અર્ધવિરામ (;)
અર્ધવિરામ અલ્પવિરામ કરતાં થોડો વધુ વિરામ સૂચવે છે. જ્યારે વાક્યમાં બે કે તેથી વધુ ઉપજૂથો હોય ત્યારે તેનો ઉપયોગ થાય છે.
ઉદાહરણ:
- ભીમ, સહદેવ અને અર્જુન પાંડુના; રામ, લક્ષ્મણ અને ભરત દશરથના પુત્રો હતા.
➡️ અહીં બે જુદા જૂથોને અલગ દર્શાવવા અર્ધવિરામ વપરાયું છે.
(૪) પ્રશ્નચિહ્ન (?)
પ્રશ્નાર્થ ભાવ દર્શાવતાં વાક્યના અંતે પ્રશ્નચિહ્ન મૂકવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ:
- કાલે તમે આવ્યા કેમ નહીં?
- તમે જમશો ને?
- શું પરિણામ આવ્યું?
➡️ પ્રશ્નચિહ્ન વાચકને પ્રશ્નરૂપ ભાવ સમજાવે છે.
(૫) ગુરુવિરામ (:)
કોઈના બોલેલા શબ્દો, સંવાદ અથવા ઉદ્ધરણ શરૂ કરતાં પહેલાં ગુરુવિરામ મૂકાય છે.
ઉદાહરણ:
- સાધુએ કહ્યું : જીવન એ નદીના બે કાંઠા જેવું છે.
➡️ ગુરુવિરામ પછી વાત સ્પષ્ટ રીતે રજૂ થાય છે.
(૬) અવતરણ ચિહ્ન (' ' / " ")
અવતરણ ચિહ્ન બે પ્રકારના હોય છે:
🔹 એક અવતરણ (' ')
મહત્ત્વનો અથવા ખાસ શબ્દ દર્શાવવા વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- પન્નાલાલ પટેલની વાર્તા – 'વાત્રકને કાંઠે'
🔹 બે અવતરણ (" ")
કોઈએ બોલેલા શબ્દો જેમના તેમ દર્શાવવા વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- શિક્ષકે કહ્યું, "સત્ય હંમેશા જીતે છે."
(૭) ઉદ્ગાર ચિહ્ન (!)
આશ્ચર્ય, આનંદ, દુઃખ, નવાઈ જેવી લાગણી દર્શાવતા વાક્યના અંતે ઉદ્ગાર ચિહ્ન મૂકાય છે.
ઉદાહરણ:
- અહો! કેવું અદ્ભુત દૃશ્ય!
- અરેરે! તેની સાથે કેવું થયું!
(૮) લોપ ચિહ્ન (’)
શબ્દમાં અમુક અક્ષરનો લોપ થતો હોય ત્યારે લોપ ચિહ્ન વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- કહેજો → કે’જો
- ભાઈસાહબ → ભાઈ સા’બ
➡️ બોલચાલની ભાષા લખાણમાં દર્શાવવા ઉપયોગી.
(૯) કાકપદ ઘોડી (^)
લખતી વખતે કોઈ શબ્દ રહી જાય અને પછી ઉમેરવો જરૂરી બને ત્યારે કાકપદ ઘોડી વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- અમે આજે ^કાલે જઈશું.
- રમેશે ^ભાખરી ખાધી.
(૧૦) લઘુરેખા (-)
બે શબ્દોને જોડવા અથવા ઓછા પ્રચલિત સામાસિક શબ્દોમાં લઘુરેખા વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- લેખક-સર્જક
- મન-મેળ
(૧૧) ગુરુરેખા (—)
વિચારમાં અચાનક ફેરફાર અથવા વિશેષ સ્પષ્ટતા કરવા ગુરુરેખા વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- તે નહીં આવે — તેમને પણ નહીં આવવા દે.
(૧૨) એજન (" ")
ઉપર મુજબ લખાયેલી વિગત જ નીચે ફરીથી લખવાની હોય ત્યારે એજન ચિહ્ન વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- પટેલ બિરેન વિનુભાઈ
- " રીનલબેન બિરેનકુમાર
- " પાર્થ બિરેનકુમાર
(૧૩) કૌંસ ( )
કોઈ શબ્દની સમજ આપવા અથવા વધારાની માહિતી દર્શાવવા કૌંસ વપરાય છે.
ઉદાહરણ:
- તેનામાં અક્કલ (બુદ્ધિ) જ નથી.
🔚 નિષ્કર્ષ
વિરામચિહ્નો લેખનનું શણગાર છે. યોગ્ય વિરામચિહ્નો વગરનું લખાણ અર્થહીન બની શકે છે. તેથી લેખક, વિદ્યાર્થી કે શિક્ષક – દરેક માટે વિરામચિહ્નોની સાચી સમજ અને યોગ્ય ઉપયોગ અત્યંત આવશ્યક છે.
✍️ સારા લેખન માટે સાચા શબ્દો જેટલા જરૂરી છે, એટલાં જ વિરામચિહ્નો પણ જરૂરી છે.
